Art. 93 § 1 ustawy – Kodeks pracy reguluje kwestie związane z prawem do odprawy pośmiertnej. Zgodnie z tym przepisem:

„W razie śmierci pracownika w czasie trwania stosunku pracy (…) rodzinie przysługuje od pracodawcy odprawa pośmiertna”.

Prawo do odprawy pośmiertnej dotyczy wyłącznie osób zatrudnionych w rozumieniu Kodeksu pracy, a więc na podstawie:

• umowy o pracę,
• powołania,
• wyboru,
• mianowania,
• spółdzielczej umowy o pracę.

Przepisy te nie mają zastosowania do osób wykonujących pracę na podstawie umów cywilnoprawnych, takich jak umowa zlecenia, umowa o dzieło czy współpraca B2B.

Wysokość odprawy pośmiertnej

Wysokość odprawy pośmiertnej uzależniona jest od okresu zatrudnienia pracownika u danego pracodawcy i wynosi:

• jednomiesięczne wynagrodzenie – przy zatrudnieniu krótszym niż 10 lat,
• trzymiesięczne wynagrodzenie – przy zatrudnieniu co najmniej 10 lat,
• sześciomiesięczne wynagrodzenie – przy zatrudnieniu co najmniej 15 lat.

Odprawa przysługuje członkom rodziny pracownika, tj.:

• małżonkowi,
• innym członkom rodziny spełniającym warunki wymagane do uzyskania renty rodzinnej zgodnie z przepisami o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych.

Jeżeli do odprawy uprawniona jest tylko jedna osoba, przysługuje jej połowa należnej kwoty.

Kiedy pracodawca nie musi wypłacać odprawy pośmiertnej

Co do zasady odprawę pośmiertną wypłaca pracodawca. Kodeks pracy przewiduje jednak możliwość zwolnienia z tego obowiązku poprzez odpowiednie ubezpieczenie pracownika.

Zgodnie z art. 93 § 7 Kodeksu pracy:

„Odprawa pośmiertna nie przysługuje członkom rodziny (…), jeżeli pracodawca ubezpieczył pracownika na życie, a odszkodowanie wypłacone przez instytucję ubezpieczeniową jest nie niższe niż odprawa pośmiertna (…)”.

Jeżeli świadczenie z ubezpieczenia jest niższe niż należna odprawa pośmiertna, pracodawca ma obowiązek dopłacić rodzinie różnicę.

Kluczowe znaczenie ma tutaj fakt, że:

• to pracodawca musi być stroną umowy ubezpieczenia,
• składka dotycząca ryzyka śmierci pracownika musi być finansowana przez pracodawcę ze środków własnych.

Możliwe warianty ubezpieczenia

1. Pracodawca finansuje całość składki grupowego ubezpieczenia na życie

W takim przypadku świadczenie wypłacane przez ubezpieczyciela może zwolnić pracodawcę z obowiązku wypłaty odprawy pośmiertnej, pod warunkiem że jego wysokość nie będzie niższa od odprawy wynikającej z Kodeksu pracy.

W praktyce organy podatkowe często uznają finansowaną przez pracodawcę składkę za przychód pracownika ze stosunku pracy. Jednocześnie, po wyroku Trybunału Konstytucyjnego z 8 lipca 2014 r., pojawiają się argumenty wskazujące, że przychód po stronie pracownika może nie powstać, jeżeli ubezpieczenie realizuje przede wszystkim interes pracodawcy, tj. zabezpiecza go przed obowiązkiem wypłaty odprawy pośmiertnej.

W konsekwencji skutki podatkowe i składkowe należy każdorazowo analizować z uwzględnieniem konstrukcji konkretnej umowy ubezpieczenia.

2. Pracodawca finansuje wyłącznie część składki dotyczącą ryzyka śmierci

Możliwa jest również sytuacja, w której:

• pracodawca finansuje wyłącznie część składki odpowiadającą ochronie na wypadek śmierci,
• pozostałą część składki opłaca pracownik.

Takie rozwiązanie również może zwolnić pracodawcę z obowiązku wypłaty odprawy pośmiertnej, o ile:

• część składki finansowana przez pracodawcę obejmuje ryzyko śmierci,
• jej wysokość została wyodrębniona przez ubezpieczyciela,
• świadczenie wypłacone z polisy osiąga co najmniej wartość należnej odprawy.

Jeżeli świadczenie z polisy będzie niższe od odprawy pośmiertnej, pracodawca ma obowiązek dopłacić różnicę.

3. Pracownik sam opłaca składkę grupowego ubezpieczenia

W praktyce często spotykane są sytuacje, w których:

• pracodawca jedynie umożliwia przystąpienie do grupowego ubezpieczenia,
• składka jest w całości finansowana przez pracownika, np. poprzez potrącenie z wynagrodzenia.

Takie ubezpieczenie nie zwalnia pracodawcy z obowiązku wypłaty odprawy pośmiertnej.

Przyjmuje się bowiem, że „ubezpieczenie pracownika przez pracodawcę” ma miejsce wyłącznie wtedy, gdy:

• pracodawca zawiera umowę ubezpieczenia,
• finansuje składkę ze środków własnych.

Samo pośredniczenie w przystąpieniu pracownika do grupowego ubezpieczenia nie spełnia przesłanek z art. 93 § 7 Kodeksu pracy.

Czy ubezpieczenie NNW może zastąpić odprawę pośmiertną

W praktyce najczęściej spotykanym rozwiązaniem jest objęcie pracowników ubezpieczeniem NNW finansowanym przez pracodawcę.

Choć ubezpieczenie następstw nieszczęśliwych wypadków należy formalnie do działu ubezpieczeń majątkowych, orzecznictwo przyjmuje, że może ono spełniać wymogi z art. 93 § 7 Kodeksu pracy, jeżeli obejmuje ryzyko śmierci pracownika.

Kluczowe znaczenie ma rzeczywisty zakres ochrony ubezpieczeniowej, a nie nazwa produktu.

Stanowisko takie potwierdził Sąd Najwyższy w wyroku z 20 grudnia 2017 r. (III PK 10/17), wskazując, że:

„art. 93 § 7 k.p. stosuje się do osoby uprawnionej do odprawy pośmiertnej, której instytucja ubezpieczeniowa wypłaciła świadczenie na podstawie dowolnej umowy ubezpieczenia zawartej przez pracodawcę, obejmującej ryzyko śmierci pracownika (…)”.

Należy jednak pamiętać, że standardowe ubezpieczenie NNW obejmuje wyłącznie śmierć wskutek nieszczęśliwego wypadku, a nie zgon naturalny lub wynikający z choroby.

Oznacza to, że:

• jeżeli śmierć pracownika nastąpi wskutek nieszczęśliwego wypadku,
• a świadczenie z polisy będzie co najmniej równe odprawie pośmiertnej,

pracodawca może zostać zwolniony z obowiązku wypłaty odprawy.

Jeżeli jednak świadczenie będzie niższe, pracodawca zobowiązany jest do dopłaty różnicy.

Warto również podkreślić, że zwolnienie pracodawcy z obowiązku wypłaty odprawy następuje wyłącznie wobec osób uprawnionych, które faktycznie otrzymały świadczenie z polisy.

Skutki podatkowe i składkowe

Zgodnie z art. 12 ust. 1 ustawy o podatku dochodowym od osób fizycznych, przychodem pracownika są nie tylko wypłaty pieniężne, ale również wartość nieodpłatnych świadczeń finansowanych przez pracodawcę.

W przypadku ubezpieczeń finansowanych przez pracodawcę organy podatkowe co do zasady uznają, że opłacona składka stanowi dla pracownika przychód ze stosunku pracy, jeżeli:

• pracownik lub wskazane przez niego osoby są uprawnione do świadczenia z polisy,
• pracownik uzyskuje wymierną korzyść majątkową.

Jednocześnie istotne znaczenie ma wyrok Trybunału Konstytucyjnego z 8 lipca 2014 r., zgodnie z którym za przychód pracownika mogą zostać uznane wyłącznie świadczenia:

• spełnione za zgodą pracownika,
• realizowane w jego interesie,
• przynoszące mu wymierną, indywidualną korzyść majątkową.

W praktyce pojawiają się więc argumenty, że ubezpieczenie finansowane przez pracodawcę przede wszystkim zabezpiecza interes pracodawcy, ograniczając ryzyko konieczności jednorazowej wypłaty odprawy pośmiertnej.

Ocena skutków podatkowych i składkowych wymaga jednak każdorazowo analizy konkretnej konstrukcji polisy oraz zakresu ochrony ubezpieczeniowej.

Podsumowanie

Pracodawca może zostać zwolniony z obowiązku wypłaty odprawy pośmiertnej, jeżeli:

• ubezpieczy pracownika na życie lub w ramach innej umowy obejmującej ryzyko śmierci,
• finansuje składkę ze środków własnych,
• świadczenie wypłacone przez ubezpieczyciela nie będzie niższe od należnej odprawy.

Dotyczy to również odpowiednio skonstruowanych polis NNW obejmujących ryzyko śmierci pracownika.

W praktyce szczególne znaczenie mają prawidłowe zapisy umowy ubezpieczenia, zakres finansowania składki przez pracodawcę oraz właściwa analiza skutków podatkowych i składkowych takiego rozwiązania.